Ko te korero a te International Science Council (ISC) me Nga Roopu Hononga* ka aro atu ki te whenua whakawero o naianei mo nga rangahau e pa ana ki te huringa o te rangi, e tohuhia ana e te tapahi putea me te hiahia tere ki te tiaki i nga putanga putaiao, ki te whakapumau i te pono putaiao me te whakapakari i te whakawhirinaki ki nga umanga putaiao me nga umanga putaiao ma nga huarahi whakauru me te mahi tahi.
Ka whakapau kaha te ISC me ona Roopu Whakahononga ki te mahi tahi me te tini o nga kaiwhaiwhainga tae atu ki nga kaituku putea, nga kawanatanga, nga umanga maha, te hapori putaiao whanui, me te iwi whanui ki te tiaki me te whakanui i te mahi tahi putaiao o te ao mo te aro turuki me te mahi.
Ko te huringa huarere anthropogenic tetahi o nga raru tino uaua e pa ana ki te tangata. E tohuhia ana e nga paanga honohono, nga whakaraeraetanga rerekee, me te hiahia mo te mahi kotahitanga i te taumata o te ao, ka whakakiia e nga otinga-a-taiao hei whakaatu mo te kanorau matawhenua, hitori, paapori-ohanga me te ahurea.1. He mea nui te mahi tahi putaiao o te ao mo te whakautu ki nga wero o te roopu. Ka whakahaere te whakahiatotanga o nga rauemi putea me nga rauemi tangata, ka whakarei ake i te tiritiri raraunga, ka poipoi i te ahunga whakamua putaiao ma te whakauru i nga raraunga me nga tirohanga mai i nga momo horopaki. Hei tauira, ko te Ranga-a-Kawanatanga mo te Huringa Hurirangi (IPCC), he tino kaitakawaenga mo te rangahau huringa huarere, kaupapa here me nga whiriwhiringa o te ao. Ko te mahi tahi ka whakakaha i te whakaaro putaiao me te hanga tikanga kia taea ai te whakawhiti hangarau, te mahi tahi torangapu me te tohu tohu putaiao. E akiaki ana te hapori putaiao o te ao ki te tautoko tonu mo te rangahau putaiao me te mahi tahi ki te whakatika i nga wero mo te wa roa e pa ana ki to tatou oranga.
Ko te pono, te puiao huarere hou e hiahiatia ana hei tautoko i nga rautaki urutau me te whakaheke, kia taea ai te whanaketanga hangarau, whakamohio i nga mahere mo te wa roa, me te whakaputa hua whanui mo te whanaketanga taumau. Ko te whakararu i nga kaha me nga huarahi mo te kohinga raraunga toimata me te tiritiri ka whakawehi i to maatau kaha ki te urupare ki nga paanga o te rangi i enei ra me nga ra kei mua. Hei tauira, ko te whakaheke i nga tirohanga huarere ka tino whakaiti i to maatau kaha ki te matapae i nga huihuinga huarere kino me te whakatupato wawe. Ki te kore he matauranga me te whakatupato moata, ka piki ake te whakaraerae me te whakaraerae ki enei huihuinga ka piki ake te utu mo te whakaora me te hanga ano.
Ko te whenua whakawero me te uaua o naianei kua hua mai he taupatupatu nui mo te rangahau me te mahi tahi e pa ana ki te huarere, tae atu ki te whakamaoritanga o nga matauranga putaiao ki nga mahi whakaheke me nga mahi urutau. Kei te kite matou i te hekenga nui o nga putea mo nga kaupapa mahi tahi putaiao me te whakawhanaketanga i nga rohe maha o te ao.2. Ko te ngoikoretanga o nga rawa i puta mai i enei tapahi, ka puta he raru mo nga whatunga me nga umanga kua roa kua mahi ki te hapori o te ao hei papa mo te whakawhanaketanga matauranga me te mohio mo o raatau painga ki nga taumata o te motu me te rohe.
Ko tenei ahuatanga ka whai waahi ki te whakaaro ano me pehea te hanga rauemi, te whakahaere me te whakaurunga o te pūtaiao e pa ana ki te huringa huarere ki te kaupapa here. Ko te kawenga mo te whakapumau i nga putea rangahau huarere me tino tika te tohatoha i te mea ka tukuna e enei haumi nga painga mo nga hapori puta noa i te ao.
He hiahia hoki ki te tiaki i nga putanga putaiao, tae atu ki nga raraunga (pēnei i nga raraunga o mua mo te aro turuki), me te whakarite kia whanakehia, kia tiritiri katoatia, kia waatea, kia marama, kia motuhake.
He mea akiaki ano te hiahia ki te whakapumau i te pono o te aoiao me te whakatairanga i te whakawhirinaki o te iwi ki nga whare puiao me nga whare rangahau. I roto i te horopaki o te ao o naianei, ko nga korero pohehe, te whakamaaramatanga me te whakamaoritanga o nga raraunga kua waiho hei awangawanga nui, he mea nui ake mo nga hapori putaiao ki te whakaatu i te whaitake o te rangahau me te whakatairanga i te tuwhera o nga korero mo te whakahaere me te whakawhitiwhiti korero rangahau.3. Ko nga hanganga me nga rauemi kaha e tiaki ana i te maarama me te whakaputa i te whakawhirinaki hapori he mea nui mo tenei.
Ka taea e te Putaiao te whai waahi ki nga hua o te hapori, ohaoha me te taiao4. Ahakoa e mohio ana ki te mooni o nga inenga ohaoha me te kaupapa torangapu mo te wa poto me te wa-waenga, me kaha nga mahi putaiao ki te whakatutuki i nga painga hapori mo te wa roa me te mahi ki te whakaoti i nga wero nui o te ao. Ko te tukituki i te wero o te huarere me whakapau kaha ki te whakarite kia noho tuwhera ake te putaiao, kia uru mai, kia taea hoki te mahi, me te kaha o te mahi tahi o te ao me te mahi tahi me te hapori.
Ko te Kaunihera Pūtaiao o te Ao (ISC) tae atu ki ona roopu hono e akiaki ana i nga kaipupuri putea, nga kawanatanga, nga umanga maha, te hapori putaiao, me te iwi whanui kia kaha ki te tiaki me te whakarei ake i te mahi tahi pūtaiao o te ao mo te aro turuki me te mahi. E mohio ana matou ki te whakawhirinaki me nga rauemi kua whakapaua e nga kawanatanga me nga roopu putea mo te whanaketanga matauranga.
I runga i te whakaaro o te kawenga mahi tahi me te rerekee o nga ahuatanga o te ao, ma te mohio he mea nui te korerorero me te rangahau tino nui hei whakatutuki i te paanga, ka whakapau kaha matou ki nga mahi e whai ake nei:
Ko te tiaki me te whakarei ake i te mahi tahi putaiao o te ao ehara i te mea whiriwhiri; he mea tere. Ka haere tahi te mahi tahi ki te whakawhanake me te tohatoha matauranga putaiao i runga i te tuwhera, te whakauru me te mahi. I tua atu i nga wa katoa, me kaha te mahi putaiao huarere kanorau me te mahi tahi ki te whakautu i te raru o te huarere i runga i te ahua o te katoa me te whakapumau i nga taunakitanga, e tuku painga ana mo nga hapori, iwi me te ao me te oranga o te katoa.
te Nga Roopu Hononga he kaupapa pütaiao tahi me nga kaupapa e tautoko tahitia ana e te ISC me etahi atu whakahaere o te ao me te kawanatanga. Ko enei e whai ake nei i tautoko i tenei korero:
Whakaahua: Ahorangi Ed Hawkins (Te Whare Wananga o te Panui), CC NA 4.0
Pānuihia atu mō te Pānuitanga o ngā toa ā-motu o te Frontiers Planet Prize 2026 Pānuihia atu mō te karanga a te UNFCCC mō ngā whakaaro mai i ngā mema o te ISC – te mahere i te ahunga whakamua ki te whakakī i ngā āputa rangahau huringa āhuarangi | Kua kati te karanga 
Pānuihia atu mō ngā kairangahau o Te Moana-nui-a-Kiwa e aro ana ki te raruraru āhuarangi mai i te moana ki te akomanga i roto i ngā tahua tuatahi a Tupu 
